Cúng Mụ Là Gì? Ý Nghĩa, 12 Bà Mụ, Đức Ông Và Các Dịp Làm Lễ Cho Bé

1. Cúng mụ là gì?

Trong văn hóa truyền thống Việt Nam, cúng Mụ (hay lễ tạ Mụ) là nghi thức gia đình dâng hương hoa, xôi chè và phẩm vật lên các vị nữ thần bảo hộ việc sinh nở và nuôi dạy trẻ nhỏ khi em bé vượt qua từng cột mốc trưởng thành đầu đời.

1.1. Tục cúng mụ có từ bao giờ và sách xưa ghi lại thế nào?

Tục thờ cúng các Bà Mụ đã hiện diện lâu đời trong đời sống dân gian người Việt. Trong tác phẩm Việt Nam phong tục (1915), học giả Phan Kế Bính ghi chép rằng khi đứa trẻ sinh ra được ba ngày, một tháng hay đầy năm, gia đình đều làm cỗ cúng Mụ để tạ ơn các vị thần đã nặn ra đứa trẻ vuông tròn. Trước đó, nhà bác học Lê Quý Đôn trong sách Vân đài loại ngữ (dẫn lại Đài Bắc tạp ký) cũng đã ghi nhận tín ngưỡng thờ 12 vị nữ thần trông coi việc thai sản từ lúc thụ thai đến khi đứa trẻ chào đời.

1.2. Gia đình cúng mụ để bày tỏ điều gì?

Lễ cúng Mụ gửi gắm 3 tầng ý nghĩa nhân văn: (1) Tạ ơn trời đất và các Bà Mụ đã che chở cho người mẹ vượt cạn bình an; (2) Chính thức giới thiệu thành viên mới với Tổ tiên nội ngoại và họ hàng; (3) Gửi lời cầu chúc mong em bé hay ăn chóng lớn, ngủ ngoan, bình an qua từng giai đoạn phát triển.

2. 12 Bà Mụ là ai theo quan niệm dân gian?

Theo tín ngưỡng dân gian, 12 Bà Mụ (Thập Nhị Mụ Bà / Đại Tiên Cửu Thiên Huyền Nữ) là 12 vị nữ thần phụ trách công việc kiến tạo hình hài và dạy dỗ những phản xạ đầu tiên cho mỗi đứa trẻ.

2.1. 12 Bà Mụ tên gì và mỗi bà trông coi việc gì?

Theo tư liệu dân gian được dẫn lại từ Đài Bắc tạp ký, danh hiệu và trách nhiệm của 12 Bà Mụ được phân công cụ thể như bảng dưới đây:

2.2. Vì sao dân gian nói “mụ dạy” khi trẻ sơ sinh cười hay nhăn mặt lúc ngủ?

Trong những tháng đầu đời, trẻ sơ sinh thường tự nhiên mỉm cười, chu môi hoặc nhăn mặt ngay trong giấc ngủ. Dưới góc nhìn y khoa hiện đại, đó là phản xạ thần kinh sinh lý bình thường của trẻ; còn trong tâm thức dân gian ấm áp của ông bà xưa, đó là lúc các Bà Mụ đang âu yếm vỗ về, dạy bé biết cười, biết nói và biết lẫy biết bò.

3. Bà Chúa, Đức Ông và chuyện “12 hay 13 Bà Mụ”

3.1. Bà Chúa Thai Sanh là ai và vì sao mâm có thêm 1 phần lớn?

Đứng đầu và cai quản 12 Bà Mụ là Bà Chúa Thai Sanh (Cửu Thiên Huyền Nữ / Tiên Nương). Vì vậy, nhiều người quen gọi gộp là “13 Bà Mụ” (gồm 1 Bà Chúa đứng đầu và 12 Bà Mụ phụ tá). Đây chính là lý do trên mâm cúng Mụ luôn có 12 phần lễ nhỏ đều nhau và 1 phần lễ lớn hơn (ví dụ: 12 chén chè nhỏ + 1 tô chè lớn, 12 đĩa xôi nhỏ + 1 đĩa xôi lớn).

3.2. Đức Ông (Đức Thầy) là ai, có mấy vị, và câu “12 mụ bà, 13 đức thầy” nghĩa là gì?

Bên cạnh các Bà Mụ, lễ cúng cho bé còn dâng lễ lên 3 Đức Ông (Tam vị Đức Ông: Thánh Sư, Tổ Sư và Tiên Sư) — những bậc thánh hiền truyền dạy nghề nghiệp, chữ nghĩa và đạo làm người để che chở cho bé khi lớn khôn. Ở một số vùng Nam Bộ và miền Trung, dân gian còn lưu truyền câu “12 Mụ Bà, 3 Đức Thầy” (hoặc dị bản “13 Đức Thầy”) để nhấn mạnh sự bảo trợ toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ cho đứa trẻ.

3.3. Nên cúng 12 phần hay 13 phần lễ?

Cách chuẩn bị chuẩn xác và phổ biến khắp 3 miền là sắp 13 phần lễ (gồm 12 phần nhỏ dâng 12 Bà Mụ và 1 phần lớn dâng Bà Chúa Thai Sanh), đồng thời kèm theo phần lễ mặn/ngọt dâng 3 Đức Ông (thường có 3 chén cháo và 1 đĩa cháo lớn).

4. Cúng mụ vào những dịp nào trong đời bé?

Từ khi bé chào đời đến năm 12 tuổi, gia đình thường thực hiện lễ cúng Mụ vào 4 cột mốc chính dưới đây:

4.1. Cúng đầy cữ làm vào ngày thứ 3 hay ngày thứ 7 (bé trai), thứ 9 (bé gái)?

Lễ Đầy Cữ là lễ cúng Mụ đầu tiên ngay sau khi sinh. Theo sách xưa, có vùng cúng vào ngày thứ 3 sau sinh (“ba ngày đầy cữ”), còn theo tập quán “nam thất nữ cửu” phổ biến ở miền Trung và miền Nam thì cúng vào ngày thứ 7 sau sinh đối với bé trai và ngày thứ 9 đối với bé gái (tham khảo mâm cúng đầy cữ tạ Bà Mụ).

4.2. Cúng đầy tháng diễn ra khi nào và khác đầy cữ ở điểm gì?

Lễ Đầy Tháng (lễ Mãn Nguyệt) diễn ra khi em bé tròn 1 tháng tuổi Âm lịch (tính theo ngày đúng hoặc quy tắc dân gian “gái sụt hai, trai sụt một”). Khác với lễ Đầy Cữ chỉ làm gọn trong phòng mẹ và bé, lễ Đầy Tháng là dịp người mẹ kết thúc tháng ở cữ, làm lễ khai tên cho bé trước bàn thờ Gia tiên và thực hiện nghi thức “khai hoa” (bắt miếng) chúc phúc cho bé (xem chi tiết tại bài hướng dẫn cúng đầy tháng từ A-Z).

4.3. Cúng thôi nôi (đầy năm) có gì khác các lễ trước?

Lễ Thôi Nôi được tổ chức khi bé tròn 1 tuổi Âm lịch — đánh dấu cột mốc bé thôi nằm nôi để chập chững bước đi. Ngoài mâm cúng 12 Bà Mụ và 3 Đức Ông, lễ Thôi Nôi có thêm nghi thức bày mâm đồ vật cho bé bốc chọn (đoán định thiên hướng nghề nghiệp tương lai).

4.4. Cúng căn 3, 6, 9, 12 tuổi và lễ “dứt căn” là gì?

Sau lễ Thôi Nôi, nhiều gia đình tiếp tục làm lễ tạ Mụ vào các mốc 3 tuổi, 6 tuổi, 9 tuổi và kết thúc ở mốc 12 tuổi (tròn 1 giáp con giáp). Lễ cúng năm 12 tuổi được gọi là lễ Dứt Căn (hay Trả Căn) — tạ ơn các Bà Mụ đã hoàn tất việc che chở thời thơ ấu để trẻ bước vào tuổi thiếu niên (xem bài cúng căn 3, 6, 9, 12 tuổi).

4.5. Ngoài 4 dịp chính, còn những lần cúng mụ nào?

Một số vùng miền còn giữ tục cúng tròn 100 ngày (lễ Bách Tuế / Trăm Ngày) hoặc làm lễ tạ Mụ nhẹ nhàng vào ngày sinh nhật âm lịch hàng năm khi bé hay ốm vặt.

5. Mâm cúng mụ ở mọi dịp có điểm gì chung?

5.1. Vì sao lễ vật chia 12 phần nhỏ và 1 phần lớn?

Con số 12 phần nhỏ + 1 phần lớn tương ứng trực tiếp với 12 Bà Mụ phụ tá và 1 Bà Chúa Thai Sanh. Các lễ vật chia theo tỷ lệ 12+1 gồm: xôi, chè, trầu têm cánh phượng, chén nước/rượu, bánh kẹo hoặc chén cháo.

5.2. Vì sao thường có 2 mâm riêng cho Bà Mụ và Đức Ông?

Theo tập quán truyền thống, 12 Bà Mụ ưa sự thanh khiết nên mâm dâng Bà Mụ thường là lễ ngọt/chay (xôi, chè, hoa tươi, ngũ quả, trầu cau); trong khi mâm dâng 3 Đức Ông thường là lễ mặn (gà trống luộc chéo cánh, cháo gỏi, thịt quay, bộ Tam Sên, rượu trà) nên được xếp thành 2 khu vực hoặc 2 bàn cao – thấp cạnh nhau.

5.3. Lễ vật nào giống nhau ở mọi dịp, lễ vật nào đổi theo từng dịp?

5.4. Lễ cúng mụ thường diễn ra theo trình tự chung nào?

Trình tự chung gồm 5 bước: (1) Bày mâm lễ Mụ và mâm Đức Ông ngay ngắn; (2) Ba mẹ bế bé ra trước án thờ, thắp 3 nén hương; (3) Đọc bài văn khấn 12 Bà Mụ và 3 Đức Ông; (4) Thực hiện nghi thức riêng của từng dịp (khai hoa lúc đầy tháng hoặc bốc đồ chơi lúc thôi nôi); (5) Chờ hương tàn, hóa vàng mã hài áo và chia lộc xôi chè cho người thân.

5.5. Cúng mụ cho bé trai và bé gái khác nhau ở những điểm nào?

• Về món chè: Theo phong tục Nam Bộ, cúng Mụ cho bé trai thường dùng chè đậu trắng (mong con trai cứng cáp, đỗ đạt công danh — xem cách nấu chè đậu trắng cúng đầy tháng); còn cúng Mụ cho bé gái thường dùng chè trôi nước (mong con gái duyên dáng, tình duyên trôi chảy tròn đầy — xem cách nấu chè trôi nước cúng Mụ).
• Về cách tính ngày dân gian: Nhiều gia đình áp dụng câu “Gái sụt hai, trai sụt một” (bé gái lùi 2 ngày, bé trai lùi 1 ngày so với ngày sinh Âm lịch) hoặc cúng đúng ngày sinh Âm lịch đều được.

6. Những hiểu lầm thường gặp về cúng mụ

6.1. “Cúng mụ chỉ làm một lần lúc đầy tháng” — đúng hay sai?

Chưa đầy đủ. Lễ Đầy Tháng là dịp cúng Mụ phổ biến rộng rãi, nhưng trong văn hóa cổ truyền, lễ cúng Mụ trải dài qua cả Đầy Cữ, Đầy Tháng, Thôi Nôi và Cúng Căn đến năm 12 tuổi.

6.2. “Không cúng mụ thì bé khó nuôi” — nên hiểu thế nào?

Cúng Mụ là nét đẹp văn hóa tâm linh giúp ba mẹ an tâm tinh thần và gắn kết tình cảm gia đình, hoàn toàn không thay thế việc chăm sóc dinh dưỡng và y tế khoa học cho trẻ.

6.3. “Mâm càng nhiều món càng tốt” — có đúng không?

Một mâm cúng Mụ chuẩn mực cần sự cân đối, sạch sẽ và đủ con số biểu trưng (12 phần nhỏ + 1 phần lớn) hơn là bày biện quá nhiều món ăn không dùng hết.

7. Tự chuẩn bị hay đặt mâm cúng mụ làm sẵn: ba mẹ nên cân nhắc gì?

7.1. Tự chuẩn bị mâm cúng mụ hợp với gia đình nào?

Nếu gia đình có ông bà nội ngoại phụ giúp trông bé và có thời gian nấu xôi, nấu chè, têm 13 phần trầu cánh phượng từ sáng sớm, việc tự chuẩn bị mâm lễ tại nhà sẽ mang lại không khí sum vầy rất ấm áp.

7.2. Khi nào nên đặt mâm làm sẵn, và cần hỏi nơi nhận đặt những gì?

Với các gia đình trẻ ở riêng tại TP.HCM muốn dành trọn thời gian chăm sóc mẹ và bé sơ sinh, việc đặt mâm cúng Mụ làm sẵn tại Đồ Cúng Trọn Gói KTH giúp đảm bảo đủ 12 phần nhỏ + 1 phần lớn đồng bộ. Dưới đây là bảng 4 dịch vụ mâm cúng Mụ theo từng độ tuổi của bé tại KTH:

8. Câu hỏi thường gặp về cúng mụ

9. Kết luận: cúng mụ trong 3 ý chính và bài nên đọc tiếp